Dù không còn là kỳ thi bắt buộc đối với các trường đại học, điểm thi tốt nghiệp THPT vẫn là phương thức tuyển sinh chủ lực, chiếm khoảng 50% tổng chỉ tiêu trúng tuyển của các trường trên cả nước trong giai đoạn 2023–2025. Theo các chuyên gia, lý do cốt lõi nằm ở tính chuẩn hóa và độ bao phủ quốc gia mà chưa một phương thức nào khác có thể thay thế hoàn toàn ở thời điểm hiện tại.
Kỳ thi quốc gia duy nhất — “tấm gương” phản chiếu mặt bằng năng lực toàn quốc
Từ năm 2020, kỳ thi tốt nghiệp THPT chính thức trở về với mục tiêu nguyên thủy: xét công nhận tốt nghiệp. Các trường đại học được trao quyền tự chủ tuyển sinh — có thể chọn dùng hoặc không dùng kết quả này. Nhưng nghịch lý là 100% trường vẫn giữ phương thức xét điểm thi tốt nghiệp trong danh mục xét tuyển của mình.
Vì sao?
Ông Phạm Thái Sơn — Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Trường Đại học Công thương TP.HCM — và ông Nguyễn Thành Hưng — Trưởng phòng Tuyển sinh và Truyền thông, Trường Đại học Thái Bình Dương — cùng chung nhận định: với quy mô hơn một triệu thí sinh mỗi năm, đây là kỳ thi quốc gia duy nhất mang lại bức tranh dữ liệu rộng khắp và đáng tin cậy về mặt bằng học lực.
“Một điểm 9 học bạ ở trường A không thể đánh đồng với điểm 9 ở trường B. Nhưng với kỳ thi tốt nghiệp, cả nước cùng làm một đề, cùng một thang đo. Điều đó giúp các trường phân loại thí sinh chính xác hơn.” — ông Sơn phân tích.
GS Nguyễn Lộc, nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, khẳng định thẳng thắn: “Nhìn chung, chưa có lựa chọn nào tốt hơn kết quả thi tốt nghiệp cho các trường đại học dựa vào để tuyển sinh.”
Bài toán kinh tế và sự thuận tiện cho cả hai phía
Gánh nặng tài chính nếu tự tổ chức thi riêng
Việc tổ chức một kỳ thi riêng không đơn giản là ra đề rồi chấm. Ông Sơn chỉ ra: chi phí cho ngân hàng đề, khâu coi thi, chấm thi, phần mềm vận hành… là một con số khổng lồ. Hiện tại, chỉ một số ít trường thuộc nhóm dẫn đầu có đủ nguồn lực để làm điều này.
| Hạng mục chi phí khi tổ chức thi riêng | Mức độ ảnh hưởng |
|---|---|
| Xây dựng và bảo mật ngân hàng đề | Rất cao |
| Nhân sự coi thi, chấm thi | Cao |
| Hệ thống phần mềm & hạ tầng kỹ thuật | Cao |
| Truyền thông & logistics | Trung bình |
Hệ quả với thí sinh nếu “mỗi trường một kỳ thi”
Nếu các trường đồng loạt tổ chức thi riêng, thí sinh sẽ phải đối mặt với một mùa tuyển sinh “hỗn loạn”: ôn tập cho nhiều định dạng đề khác nhau, di chuyển liên tục giữa các tỉnh thành, lệ phí thi chồng chất. Điều này không chỉ gây tốn kém mà còn đẩy áp lực tâm lý lên mức báo động.
Dùng chung điểm thi tốt nghiệp, vô hình trung, đang duy trì một mặt bằng bình đẳng tương đối cho mọi thí sinh — bất kể điều kiện kinh tế hay vị trí địa lý.
Một kỳ thi “gồng gánh” hai sứ mệnh: Hệ lụy khó tránh
Chuyên gia giáo dục đại học Lê Hữu Lập chỉ ra mâu thuẫn cốt lõi: tốt nghiệp THPT là kỳ thi tiêu chuẩn — chỉ cần đạt ngưỡng tối thiểu để chứng nhận hoàn thành chương trình; còn tuyển sinh đại học là kỳ thi tuyển chọn — đòi hỏi phân loại chi tiết để lấy từ cao xuống thấp.
Hai mục tiêu này kéo đề thi về hai hướng trái ngược:
- Nếu đề “dễ thở” để thuận lợi xét tốt nghiệp: Xuất hiện “mưa điểm 9–10”, top thí sinh giỏi không còn độ phân hóa rõ ràng, các trường khó sàng lọc chính xác.
- Nếu đề quá khó để phân loại cao: Tỷ lệ đỗ tốt nghiệp bị đe dọa, gây bức xúc xã hội và ảnh hưởng đến quyền lợi cơ bản của học sinh.
Ông Nguyễn Thành Hưng quan sát thấy một xu hướng đáng chú ý: trong những năm gần đây, mục tiêu tuyển sinh đại học đang dần lấn át mục tiêu tốt nghiệp. Điểm thi tốt nghiệp đã trở thành “tham chiếu chính” để các trường đặt điểm sàn — áp dụng cho mọi phương thức xét tuyển. Việc quy đổi tương đương giữa các phương thức cũng ngầm lấy điểm thi này làm chuẩn gốc. Với nhiều thí sinh, đây thực chất vẫn là một kỳ thi đại học ngụy trang dưới tên gọi “xét tốt nghiệp”.
Lưu ý quan trọng cho sĩ tử 2026: Nắm rõ điều kiện và cách tính điểm tốt nghiệp THPT mới nhất là bước đầu tiên để xây dựng chiến lược ôn tập hiệu quả. Bên cạnh đó, việc theo dõi dự đoán điểm chuẩn và chiến lược đăng ký nguyện vọng từ các chuyên gia sẽ giúp bạn định vị đúng mục tiêu ngay từ đầu mùa tuyển sinh.
Bỏ thi tốt nghiệp: “Lợi bất cập hại”
Đa số chuyên gia đồng thuận rằng việc bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT sẽ kéo theo nhiều hệ quả tiêu cực hơn là lợi ích mang lại.
GS Nguyễn Lộc phân tích ba rủi ro chính nếu giao toàn bộ việc công nhận tốt nghiệp cho địa phương và nhà trường:
| Rủi ro | Mô tả |
|---|---|
| Thiếu liêm chính | Hệ thống giáo dục phổ thông hiện chưa đạt độ liêm chính đủ cao để đảm bảo công bằng tuyệt đối nếu không có kỳ thi chung. |
| Mất chỉ số đối sánh | Bộ GD&ĐT sẽ không còn công cụ khách quan nào để so sánh chất lượng giáo dục giữa các tỉnh, thành phố. |
| “Làm đẹp” học bạ | Các trường đại học buộc phải quay về dựa vào học bạ — nơi nguy cơ “thổi phồng” điểm số là rất thực tế. |
Ông Sơn bày tỏ quan điểm dứt khoát: “Tôi không ủng hộ việc bỏ thi tốt nghiệp. Khi đó, khâu tuyển sinh sẽ đối mặt nguy cơ mất công bằng, tạo ra chênh lệch lớn giữa các phương thức vì không còn một chuẩn chung nào để đối chiếu.”
Những giải pháp nào cho tương lai?
1. Chuẩn hóa đề thi: “Vừa đủ nhẹ nhàng, vừa đủ phân hóa”
Các chuyên gia kiến nghị Bộ GD&ĐT cần thiết kế đề thi theo hướng cân bằng hơn: đảm bảo ngưỡng cơ bản để xét tốt nghiệp không quá khắt khe, nhưng vẫn giữ được những câu hỏi “đỉnh” có khả năng phân loại thí sinh xuất sắc. Đây là bài toán kỹ thuật không dễ, nhưng không phải bất khả thi.
2. Thi trên máy tính nhiều đợt — mô hình SAT của Mỹ
Ông Lê Hữu Lập đề xuất đẩy mạnh tổ chức thi trên máy tính với nhiều đợt trong năm, tương tự mô hình SAT. Lợi ích rõ rệt: thí sinh có thể thi nhiều lần, chọn kết quả tốt nhất để xét tuyển; áp lực “một lần duy nhất” được giảm đáng kể; dữ liệu số hóa giúp việc xét tuyển minh bạch và nhanh chóng hơn.
3. Mở rộng các kỳ thi riêng dùng chung
GS Nguyễn Lộc gợi ý một hướng đi thực tiễn: các trường đại học có thể liên kết, mở rộng những kỳ thi riêng hiện có (như kỳ thi đánh giá năng lực của ĐHQG Hà Nội, ĐHQG TP.HCM, kỳ thi đánh giá tư duy của ĐH Bách khoa Hà Nội) để dùng chung kết quả. Giải pháp này vừa giữ được quyền tự chủ tuyển sinh, vừa tạo ra thang đo độc lập và đáng tin cậy mà không làm phức tạp thêm bức tranh tuyển sinh vốn đã rất đa dạng.
Dành cho sĩ tử đang chuẩn bị cho mùa thi 2026: Nếu bạn đang tìm kiếm một lộ trình ôn luyện bài bản, TopUni Pen — Luyện đề thi đại học cung cấp hệ thống đề thi bám sát cấu trúc mới nhất, kèm phân tích chuyên sâu từng dạng bài. Để xây dựng nền tảng vững chắc từ sớm, tham khảo thêm Topclass THPT — Học toàn diện lớp 10, 11, 12 với lộ trình cá nhân hóa theo năng lực từng học sinh.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Vì sao tất cả trường đại học vẫn dùng điểm thi tốt nghiệp để xét tuyển?
Đây là kỳ thi quốc gia duy nhất có quy mô trên một triệu thí sinh mỗi năm, với cùng một đề thi và thang điểm chuẩn hóa trên toàn quốc. Điều này giúp các trường có một “thước đo” chung để so sánh năng lực thí sinh từ mọi vùng miền, đồng thời tiết kiệm chi phí tổ chức thi riêng và tạo sự thuận tiện cho thí sinh.
Có nên bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT không?
Đa số chuyên gia cho rằng không nên. Việc bỏ kỳ thi này sẽ khiến Bộ GD&ĐT mất đi công cụ đối sánh chất lượng giáo dục giữa các địa phương, đồng thời đẩy các trường đại học vào tình thế phải phụ thuộc hoàn toàn vào học bạ — nơi tồn tại rủi ro “làm đẹp” điểm số, gây mất công bằng trong tuyển sinh.
Mâu thuẫn chính giữa mục tiêu xét tốt nghiệp và xét tuyển đại học là gì?
Xét tốt nghiệp yêu cầu đề thi ở mức độ tiêu chuẩn — chỉ cần đạt ngưỡng tối thiểu. Ngược lại, tuyển sinh đại học đòi hỏi đề thi có độ phân hóa cao để chọn lọc thí sinh giỏi. Khi một đề thi phải “gánh” cả hai mục tiêu, rất khó để đạt được sự cân bằng hoàn hảo.
Những giải pháp nào đang được đề xuất để cải thiện tình trạng này?
Ba giải pháp chính: (1) chuẩn hóa đề thi theo hướng cân bằng giữa độ dễ và độ phân hóa; (2) tổ chức thi trên máy tính nhiều đợt trong năm, cho phép thí sinh thi nhiều lần; (3) mở rộng các kỳ thi riêng dùng chung giữa các trường đại học để tạo ra thang đo độc lập, đáng tin cậy.
Nếu điểm thi tốt nghiệp không đủ cạnh tranh, thí sinh còn những lựa chọn nào?
Thí sinh có thể tận dụng các phương thức xét tuyển khác như: xét học bạ, tham gia các kỳ thi đánh giá năng lực/đánh giá tư duy của các đại học lớn, hoặc theo dõi cơ hội xét tuyển bổ sung vào các trường top đầu — vốn đang mở rộng đáng kể trong những năm gần đây. Đặc biệt, với xu hướng điểm chuẩn các trường top đầu đang giảm sâu, thí sinh cần điều chỉnh chiến lược đăng ký nguyện vọng một cách linh hoạt và kịp thời.
Kết
Câu chuyện “một kỳ thi, hai mục tiêu” đã đồng hành cùng giáo dục Việt Nam suốt hơn một thập kỷ và chưa có dấu hiệu kết thúc. Điểm thi tốt nghiệp THPT vẫn là phương thức tuyển sinh “xương sống” của phần lớn trường đại học — không phải vì nó hoàn hảo, mà vì chưa có giải pháp thay thế nào đủ sức gánh vác vai trò tương đương. Trong lúc chờ đợi những cải tiến mang tính hệ thống từ Bộ GD&ĐT và các trường đại học, sĩ tử cần chủ động trang bị kiến thức nền tảng vững chắc và chiến lược ôn thi thông minh để thích ứng với mọi kịch bản tuyển sinh.
