Nghịch lý điểm Ngữ văn thi tốt nghiệp THPT: Khi phổ điểm “lệch pha” với năng lực thực tế

Sự biến động thứ hạng lên đến hàng chục bậc của nhiều địa phương trong kỳ thi tốt nghiệp THPT môn Ngữ văn đang khiến dư luận đặt dấu hỏi lớn. Liệu điểm số phản ánh năng lực thực sự của học sinh hay chỉ là hệ quả của sự thiếu đồng bộ trong khâu chấm thi tự luận?

Tại hội nghị tập huấn công tác tổ chức thi và kiểm tra kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 do Bộ GD-ĐT tổ chức vừa qua, đại diện Cục An ninh chính trị nội bộ (A03), Bộ Công an đã đưa ra những cảnh báo đáng chú ý. Đại tá Nguyễn Anh Tuấn – Phó cục trưởng A03 cho biết, dư luận vẫn tiếp tục phản ánh những nghi vấn về việc một số địa phương có điểm thi cao bất thường, làm dấy lên lo ngại về sự buông lỏng trong quy trình chấm thi.

Tự luận: “Con dao hai lưỡi” trong đánh giá năng lực

Trong cấu trúc đề thi, môn Ngữ văn vẫn giữ hình thức tự luận – một phương thức có ưu thế tuyệt đối trong việc đánh giá tư duy phân tích, khả năng cảm thụ và cá tính sáng tạo của người học. Đây cũng là đích đến của giáo dục hiện đại, nơi học sinh không chỉ học thuộc lòng mà phải biết hình thành chính kiến và trình bày lập luận sắc bén.

Tuy nhiên, bài thi tự luận lại tồn tại hạn chế lớn về tính chủ quan. Cùng một bài viết, kết quả có thể thay đổi tùy thuộc vào kinh nghiệm và độ “nới tay” của giám khảo. Thực tế cho thấy, những thí sinh có kỹ năng diễn đạt tốt thường dễ “ghi điểm” hơn, dù đôi khi chiều sâu kiến thức chưa tương xứng. Để giải quyết bài toán này, dự kiến đề thi tốt nghiệp THPT 2026 tăng tính phân hóa rõ rệt hơn, giúp tách bạch rõ ràng giữa học sinh có năng lực thực sự và học sinh chỉ học theo khuôn mẫu.

Những con số “biết nói” về sự chênh lệch vùng miền

Nguyên tắc của mọi kỳ thi chuẩn hóa là đảm bảo tính công bằng: Học sinh có cùng năng lực phải đạt mức điểm tương đương, bất kể thi tại đâu. Thế nhưng, dữ liệu thực tế lại cho thấy sự “lệch pha” đáng kinh ngạc.

Ví dụ điển hình trong kỳ thi năm 2025, trong khi điểm trung bình môn Ngữ văn tại Nghệ An đạt tới 8,034 điểm (xếp thứ 1 cả nước) thì Đà Nẵng chỉ dừng lại ở mức 5,58 điểm (xếp thứ 63/63). Khoảng cách 2,5 điểm giữa hai địa phương là một con số quá lớn, khó có thể giải thích thỏa đáng nếu chỉ dựa vào năng lực của học sinh hay điều kiện dạy học.

Khi nhìn lại bảng phân tích biến động điểm Ngữ văn trong 5 năm qua, chúng ta dễ dàng nhận thấy sự “nhảy vọt” và “rơi tự do” đầy bất ngờ của nhiều tỉnh thành. Ninh Thuận từng vươn từ hạng 43 lên hạng 5 rồi lại rơi xuống 61. Thậm chí các “đất học” như Ninh Bình hay Bắc Ninh cũng ghi nhận những cú tụt hạng từ top 10 xuống sát vị trí 50. Sự trồi sụt hàng chục bậc trong thời gian ngắn như vậy là điều bất thường, bởi năng lực học tập vốn mang tính ổn định và tích lũy dài hạn.

Giải mã nguyên nhân: Do đề thi hay quy trình chấm?

Có 3 yếu tố chính dẫn đến thực trạng này:
1. Cách chấm thiếu đồng bộ: Một địa phương chấm sát từng lỗi nhỏ, nơi khác lại ưu tiên ý tưởng tổng quát, dẫn đến điểm số lệch nhau dù đáp án chung một bộ.
2. Đáp án chưa đủ chi tiết: Khi tiêu chí chấm còn mang tính định hướng mở mà thiếu các ví dụ minh họa cụ thể, mỗi hội đồng thi sẽ có cách hiểu và vận dụng khác nhau.
3. Tâm lý thành tích: Áp lực về thứ hạng có thể dẫn đến việc “nới tay” ở một số khu vực.

Để đạt được kết quả ổn định và không phụ thuộc vào may rủi của khâu chấm thi, học sinh cần trang bị nền tảng kiến thức vững chắc thông qua lộ trình học tập bài bản như Topclass THPT học toàn diện cho cả ba khối lớp 10, 11 và 12.

Bài học quốc tế: Kiểm soát thay vì loại bỏ

Các nền giáo dục tiên tiến như Anh, Mỹ hay Phần Lan không loại bỏ bài thi tự luận mà tập trung vào việc “siết” quy trình chấm thi. Họ áp dụng phương thức chấm chéo giữa các vùng, mã hóa bài thi để giám khảo không biết nguồn gốc thí sinh và sử dụng hệ thống rubric (thang điểm) cực kỳ chi tiết.

Tại Việt Nam, việc tăng cường chấm chéo và số hóa quy trình giám sát là giải pháp cấp thiết để trả lại giá trị thực cho môn Ngữ văn. Bên cạnh đó, xu hướng xét tuyển tích hợp tại ĐHQG TP.HCM cũng mở ra cơ hội mới, giúp thí sinh giảm bớt áp lực “đánh cược” vào một kỳ thi duy nhất có tính rủi ro về khâu đánh giá. Ngoài ra, các kỳ thi đòi hỏi tư duy sắc bén cũng đang trở thành lựa chọn ưu tiên của các trường đại học top đầu thay vì chỉ nhìn vào điểm số tốt nghiệp.

Kết luận: Điểm số môn Ngữ văn hiện nay đang chịu tác động mạnh mẽ từ cách thức chấm thi hơn là năng lực thực tế của học sinh. Để hướng tới kỳ thi 2026 công bằng và khách quan, việc chuẩn hóa quy trình chấm thi và tăng cường sự giám sát độc lập là chìa khóa then chốt để bảo vệ quyền lợi của mọi sĩ tử.